Zniesławienie i zniewaga w internecie

Zniesławienie w internecie, nazywane też pomówieniem, to opublikowanie w sieci zarzutu, że ktoś postępuje w określony sposób albo ma określone właściwości, które mogą poniżyć go w opinii publicznej lub pozbawić zaufania potrzebnego w pracy czy działalności. Zniewaga to coś innego: obelga, wyraz pogardy, bez potrzeby stawiania zarzutu. Oba czyny opisuje Kodeks karny, oba są ścigane z oskarżenia prywatnego, a na reakcję jest co do zasady rok od chwili, gdy pokrzywdzony dowie się, kto jest sprawcą. Poniżej wyjaśniamy różnice i kolejne kroki.

Czym jest zniesławienie (pomówienie)?

Art. 212 § 1 Kodeksu karnego dotyczy kogoś, kto „pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej” o postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Kara to grzywna albo ograniczenie wolności.

Istotą zniesławienia jest zarzut. Przykład hipotetyczny: wpis na forum, że księgowa z danego biura „fałszuje deklaracje klientów”, albo komentarz, że warsztat „celowo psuje samochody, żeby więcej zarobić”. To twierdzenia o faktach, które mogą podważyć zaufanie zawodowe.

Pomówienie nie musi dotyczyć człowieka. Przepis wymienia wprost instytucje i osoby prawne, więc pokrzywdzona może być spółka, fundacja czy stowarzyszenie.

Czym jest zniewaga i czym różni się od zniesławienia?

Art. 216 § 1 KK dotyczy kogoś, kto „znieważa inną osobę” w jej obecności albo pod jej nieobecność, ale publicznie lub w zamiarze, by zniewaga do niej dotarła. Zniewaga to obraźliwe określenie, wyzwisko, wyraz pogardy. Nie musi zawierać żadnego zarzutu.

W art. 212 § 1 Kodeks karny wymienia wprost osobę prawną i instytucję, a art. 216 § 1 mówi tylko o „innej osobie”. Dla firmy oznacza to, że przy obelgach wobec marki trudniej oprzeć się na przepisie o zniewadze, a naturalniejszą podstawą bywa zniesławienie albo ochrona dóbr osobistych w Kodeksie cywilnym. Art. 216 § 3 pozwala sądowi odstąpić od wymierzenia kary, m.in. przy prowokacji ze strony pokrzywdzonego albo zniewadze wzajemnej.

Czy internet to „środek masowego komunikowania”?

Za pomocą środków masowego komunikowania oba czyny są zagrożone surowiej, także karą pozbawienia wolności do roku (art. 212 § 2 i art. 216 § 2 KK). Kodeks karny nie zawiera jednak definicji „środków masowego komunikowania” i nie wymienia w tym kontekście internetu. Czy dany wpis, np. na forum, w mediach społecznościowych albo w komentarzu pod artykułem, został popełniony za pomocą takiego środka, ocenia sąd w konkretnej sprawie. Jeśli od tej kwalifikacji zależy Twoja decyzja, warto zapytać adwokata lub radcę prawnego.

Kiedy prawda chroni autora wpisu?

Prawdziwość zarzutu nie zawsze wystarcza. Art. 213 KK rozróżnia sytuacje:

• zarzut uczyniony niepublicznie nie jest przestępstwem, jeśli jest prawdziwy (§ 1),
• zarzut podniesiony publicznie nie jest przestępstwem, jeśli jest prawdziwy i dotyczy postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną albo służy obronie społecznie uzasadnionego interesu (§ 2),
• jeśli zarzut dotyczy życia prywatnego lub rodzinnego, dowód prawdy może być przeprowadzony tylko wtedy, gdy zarzut ma zapobiec niebezpieczeństwu dla życia lub zdrowia człowieka albo demoralizacji małoletniego (ostatnie zdanie § 2).

Wpis w internecie jest zwykle publiczny, więc w grę wchodzi § 2. Prawdziwy zarzut podniesiony publicznie nie jest więc ani automatycznie bezkarny, ani automatycznie karalny. Przesądza o tym ocena, czy dotyczy postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną albo służy obronie społecznie uzasadnionego interesu. Art. 212 mówi o zarzucie postępowania lub właściwości, czyli o twierdzeniu o faktach; sama ocena („obsługa była fatalna”) zwykle nie jest takim zarzutem. Dodatkowo art. 214 KK zastrzega, że brak przestępstwa z art. 213 nie wyłącza odpowiedzialności za zniewagę ze względu na formę wypowiedzi.

Jak wygląda oskarżenie prywatne?

Zniesławienie i zniewaga są ścigane z oskarżenia prywatnego (art. 212 § 4 i art. 216 § 5 KK). Według art. 59 § 1 Kodeksu postępowania karnego pokrzywdzony sam wnosi i popiera oskarżenie. Prokurator wszczyna postępowanie lub do niego wstępuje tylko wtedy, gdy wymaga tego ochrona praworządności lub interes społeczny; sprawa toczy się wtedy z urzędu, a pokrzywdzony korzysta z praw oskarżyciela posiłkowego (art. 60 § 1-2).

Masz dwie podstawowe możliwości:

1. Prywatny akt oskarżenia do sądu. Art. 487 KPK przewiduje, że akt oskarżenia może ograniczyć się do oznaczenia osoby oskarżonego, zarzucanego czynu i wskazania dowodów. Musisz więc wiedzieć, kogo oskarżasz.
2. Skarga na policji. Art. 488 § 1 KPK przewiduje, że policja na żądanie pokrzywdzonego przyjmuje ustną lub pisemną skargę, w razie potrzeby zabezpiecza dowody i przesyła skargę do właściwego sądu. Dalsze czynności dowodowe policja wykonuje na polecenie sądu (§ 2).

Przepis o skardze na policji nie mówi, że policja ustala sprawcę na Twój wniosek. Jeśli autor wpisu jest anonimowy, przeczytaj nasz tekst o tym, jak ustalić autora anonimowego wpisu.

Co może orzec sąd?

W razie skazania za zniesławienie sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo innego celu społecznego wskazanego przez pokrzywdzonego (art. 212 § 3 KK). Przy zniewadze za pomocą środków masowego komunikowania analogiczną możliwość daje art. 216 § 4. Art. 215 KK przewiduje, że na wniosek pokrzywdzonego sąd orzeka podanie wyroku skazującego do publicznej wiadomości.

Wyrok karny nie usuwa automatycznie wpisu z serwisu. Prawomocne orzeczenie bywa jednak mocnym argumentem w zgłoszeniu do platformy: Google ma np. osobną ścieżkę do zgłaszania treści z przyczyn prawnych, w tym treści uznanych w orzeczeniu sądu za niezgodne z prawem. Google uprzedza, że kopie takich zgłoszeń mogą trafić do projektu Lumen i zostać opublikowane.

Ile masz czasu?

Według art. 101 § 2 KK karalność przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, ale nie później niż z upływem 3 lat od popełnienia czynu.

W praktyce oznacza to dwie rzeczy:

• jeśli wiesz, kto jest autorem, rok zaczyna biec od momentu, w którym się tego dowiedziałeś,
• jeśli autor jest anonimowy, rok liczy się dopiero od ustalenia jego tożsamości, ale po 3 latach od popełnienia czynu droga karna się zamyka, niezależnie od tego, kiedy go poznasz.

Droga karna czy cywilna?

To nie są drogi wykluczające się. Postępowanie karne dotyczy odpowiedzialności sprawcy. Ochrona dóbr osobistych w Kodeksie cywilnym (art. 23-24 KC) daje roszczenia o zaniechanie, usunięcie skutków, np. przeprosiny, i zadośćuczynienie. Opisujemy ją w poradniku o naruszeniu dóbr osobistych w internecie. Wybór drogi, a często ich połączenie, to decyzja, którą warto podjąć z adwokatem lub radcą prawnym.

Niezależnie od tej decyzji pierwszym krokiem jest zwykle zgłoszenie wpisu administratorowi serwisu i zabezpieczenie dowodów: dokładnego adresu URL, zrzutów ekranu z datą i nazwą konta oraz kontekstu wpisu.